Türkiye’de ticari hayatta çok fazla şirketin bulunmasina karşin bunlarin büyük çogunlugunun aile şirketi hatta şahis şirketi oldugu bir gerçektir. Iş sahiplerinin bu şirketlerini sanki şahis işletmesi gibi yönetme arzularinin da meslektaşlarimizi çogu zaman zor duruma düşürdügü ise ayri bir gerçek. Şirketlerin küçük sermayeler ile kurulmalari, işlemlerinin uzun sürmesi ve masrafli olmasi da iş sahiplerini sermaye artirimi yapmaktan caydirmaktadir. Bu durumda yapilan gider ve ödemeler için ister istemez ortaklar cari hesaplari kullanilmaktadir.

Ancak şirketlerin ve tüzel kişilerin Türk Ticaret Hukuku açisindan ayri birer kişiligi oldugu kabul edildigine göre ve Vergi Kanunlarindaki örtülü kazanç hükümleri de dikkate alindiginda Ortaklar Cari Hesaplarinin çaliştirilmamasi yada az çaliştirilmasi gerektigi ortaya çikmaktadir.
Bu öneminden dolayi özellikle yil sonuna yaklaşilmiş olmasi dolayisiyla Aile şirketlerinde devamli gündemde olan ortaklar cari hesaplarini incelemeye çaliştik.
Bilindigi üzere uygulamakta oldugumuz Tek Düzen Hesap Planinda 4 adet Ortaklar cari hesabi bulunmaktadir.
1. 131. Ortaklardan Alacaklar Hesabi : Ortaklarin işletmeye olan kisa vadeli borçlarinin izlendigi hesaptir.
2. 231. Ortaklardan Alacaklar Hesabi : Ortaklarin işletmeye olan uzun vadeli borçlarinin izlendigi hesaptir.
3. 331. Ortaklara Borçlar Hesabi : Işletmenin esas faaliyet konusu dişindaki işlemleri dolayisiyla ortaklara (ferdi işletmelerde işletme sahibine) borçlu bulundugu kisa vadeli tutarlarin izlendigi hesaptir.
4. 431. Ortaklara Borçlar Hesabi : Işletmenin esas faaliyet konusu dişindaki işlemleri dolayisiyla ortaklara (ferdi işletmelerde işletme sahibine) borçlu bulundugu kisa vadeli tutarlarin izlendigi hesaptir.
1. Ortaklarin Işletmeye Olan Borçlari
Ortaklarin işletmeye olan borçlari Bilanço’nun Aktif tarafında 131 ve 231 no lu hesaplarda takip edilmektedir.
131. Ortaklardan Alacaklar Hesabının borç bakiyesi vermesinin anlamı, ortağın işletmeye borçlu olması anlamını taşımaktadır. Özellikle sermaye şirketlerinde, şirket ortağının şirkete borçlu durumda bulunması, şirketin fonlarının daha başka bir anlatımla şirket sermayesinin ortak tarafından kullanılmış olması anlamını taşır. Şirket bilançosunun incelenmesinde şirketin kredi kullanıyor olması halinde, 131. Ortaklardan Alacaklar Hesabının da borç bakiyesi veriyor olması, kullanılan kredinin ortak tarafından çekildiği düşüncesini yaratır. Zira ortağa borç verilmemiş olsaydı belki de şirket kredi kullanmak mecburiyetinde kalmayacaktı. Bu durumda şirketin ödemekte olduğu banka faizlerinin gider olarak yazılma olanağı yoktur. Dikkat çekmek istediğimiz bir başka nokta, sermaye şirketlerinde sermayenin arttırılmasından ve tamamının ödenmesinden sonra, ortaklar cari hesabının borçlandırılarak sermayenin bu hesaba çekilmesi muamelesidir. Bu işleme özellikle sermayenin kuvvetli olması istendiği zaman başvurulduğu görülmektedir. Sermaye yüksek bir meblağa çıkarılmakta ve kayıtlar üzerinde ödendi gösterilmektedir. Ancak şirketin iş potansiyeli dolayısıyla kasaya alınan sermayenin başka bir değere döndürülme olanağı olmamakta ve kasa bakiyesi 131. Ortaklardan Alacaklar Hesabına çekilmektedir. Bilançonun incelenmesinde, bu görünüm sermayenin gerçekte ödenmediği anlamını taşımaktadır. Diğer bir anlatımla ortada para dönmeden fiktif bir işlem ile sermaye arttırımı yapılmıştır.
Tavsiyemiz, 131. Ortaklardan Alacaklar Hesabının en fazla, kayda değmeyecek kadar meblağlar çerçevesinde kullanılması yoluna gidilmesi ortakların yüksek meblağlar üzerinden borçlandırılmaması, yukarıda örneği verilen muamelelerin kesinlikle yapılmaması ve özellikle 131. Ortaklardan Alacaklar Hesabının kasa hesabı gibi yoğun bir şekilde çalıştırılmaması yönündedir. Bu açıklamalardan sonra akla şu soru gelmektedir; "Ortağımızın özel yaşantısını sürdürebilmesi için gerekli olan para bu yolla verilebilir mi?". Bu ihtiyaç, şirketin yönetim organı tarafından ortağa ödenmesi kararlaştırılacak huzur hakkı ile çözümlenebilir. Ödenmesi kararlaştırılan huzur hakkı ücreti vergilendirilerek ortağa ödemede bulunulur. Böylece ortak; Yasalara dayanarak ve vergisi ödenerek ihtiyacı olan parayı almış olacak, şirketin bilançosu da gerçeği yansıtmış olacaktır. Ortağa ödenecek huzur hakkı ile ilgili kararın şirketin yetkili organları tarafından alınması gerekmektedir.
Anonim Şirketlerin en yetkili karar organı olan genel kurulun, limited Şirketlerde ise ortaklar kurulunun bu konuda karar alması zorunludur. Huzur hakkının bu organlarda karar almaksızın ödenmemesi gerekir.
Ortaklar cari hesabının veya diğer bir tanım ile 131. Ortaklardan Alacaklar Hesabına faiz yürütülmesi mümkün bulunmaktadır. Ancak bu faizin emsaline göre göze çarpacak derecede yüksek veya düşük oranda olmaması gerekmektedir. Bu konuda Kurumlar Vergisi Yasasının 17. maddesinde açıklanan örtülü kazanç hükümlerine dikkat edilmesi gerekmektedir.
131. Ortaklardan Alacaklar Hesabı ile ilgili dikkat edilmesi gereken noktalar şu şekildedir;
· Aynı ortak ile ilgili hesap planı içindeki bütün cari hesaplar dikkate alınarak dönem sonunda değerleme yapılmalı, sonucun borç bakiyesi ile neticelenmesi halinde kısa vadeli ise 131, uzun vadeli ise 231 no.lu hesaba, sonucun alacak bakiyesi ile neticelenmesi halinde kısa vadeli ise 331, uzun vadeli ise 431 no.lu hesaba alınmalıdır.
· Ortaklardan olan alacağın şüpheli hale düşmesi hatta bunun için karşılık ayrılması düşünülemez. Böyle bir işlemin piyasada çok fazla istismar edileceği muhakkaktır. Ortaklardan olan alacak için karşılık ayrılması halinde bu karşılık Kanunen Kabul Edilmeyen Gider olarak vergi matrahına ilave edilmelidir.
Ortağın ölümünde, ortaktan olan alacağın şüpheli hale geldiği, hatta tahsili imkansız bir alacak haline dönüştüğü düşünülebilir. Bu durumda ortağın sermaye payı alacaktan mahsup edilebilir. Bakiye alacak ise mirasçılardan istenebilir. Ancak mirasın mirasçılar tarafından red edilmesi halinde ortaktan olan alacağın şüpheli hale geldiği düşünülebilir. Ancak kanaatımızca, bu durumda dahi ortaklardan olan alacağın şüpheli alacak karşılığında kanunen kabul edilmeyen giderlere alınması gereklidir.
· Ortaklardan olan Alacaklara Reeskont işlemi yapılmayacaktır.
· Sermaye şirketlerinin kuruluşunda ortakların sermaye taahhütleri ile sermaye arttırımı sırasında gene ortaklar tarafından arttırılan sermayenin taahhüt edilmesinde 501. Ödenmemiş Sermaye hesabı kullanılacak, 131. Ortaklardan Alacaklar Hesabı kullanılmayacaktır.
2. İşletmenin Ortaklara Olan Borçları
İşletmelerin Ortaklara olan Borçları ise Bilançonun Pasif tarafındaki 331 ve 431 no lu hesaplarda takip edilmektedir.
331. Ortaklara Borçlar Hesabı, pasif karakterli bir hesaptır. Bu özelliği ile 331. Ortaklara Borçlar Hesabının daima alacak bakiyesi vermesi gerekmektedir.
Bu hesapta izlenen borçlar, ticari bir faaliyet neticesinde oluşmamış borçlardır. Bir borcun ortakla ilgili olmasına karşın ticari bir faaliyet neticesinde oluşması halinde 32. Ticari Borçlar Hesap Grubunda izlenmesi gerekmektedir.
Bu hesapta, ortaklarla ilgili senetli senetsiz borçlar ile işletmenin bunlara olan temettü borçları, hakkı huzur borçları da izlenmektedir.
Şurası unutulmamalıdır ki şirket bir tüzel kişiliğe sahiptir. Ve parası olduğu takdirde çalışabilme olanağına sahiptir. Şirketin parası yok da ortaklar tarafından finanse ediliyorsa, bu finans desteğinden vazgeçilip şirketin sermayesinin arttırılması en doğru hareket olacaktır.
Bu sebeple ortaklar cari hesabı olarak kullanılması halinde, diğer bir anlatımla, ortağın işletmeden sık sık çekiş ve ödeme yaptığı bir hesap olarak kullanılması durumunda bu hesap borç bakiyesi de verebilecektir. Bu durumda 331. Ortaklara Borçlar Hesabının borç bakiyesinin 131. Ortaklardan Alacak Hesabına alınması gerekmektedir. Hesap uzun vadeli karaktere dönüşürse 431. Ortaklara Borçlar Hesabına almak gerekecektir.
331. Ortaklara Borçlar Hesabının alacak bakiyesi vermesinin anlamı, ortağın işletmeden alacaklı olması anlamını taşımaktadır. Özellikle sermaye şirketlerinde, şirket ortağının şirketten alacaklı durumda bulunması, şirketin kullanmakta olduğu fonların daha başka bir anlatımla şirket sermayesinin ortak tarafından karşılandığı anlamını taşır.
331. Ortaklara Borçlar Hesabı ile ilgili dikkat edilmesi gereken noktalar şu şekildedir;
· Aynı ortak ile ilgili hesap planı içindeki bütün cari hesaplar dikkate alınarak dönem sonunda değerleme yapılmalı, sonucun borç bakiyesi ile neticelenmesi halinde kısa vadeli ise 131, uzun vadeli ise 231 no.lu hesaba, sonucun alacak bakiyesi ile neticelenmesi halinde kısa vadeli ise 331 uzun vadeli ise 431 no.lu hesaba alınmalıdır.
· Ortaklara olan borçlara Reeskont işlemi yapılmayacaktır.
· Sermaye şirketlerinin kuruluşunda ortakların sermaye taahhütleri ile sermaye arttırımı sırasında gene ortaklar tarafından arttırılan sermayenin taahhüdünde ve ödenmesinde 501. Ödenmemiş Sermaye Hesabı kullanılmalı, 331. Ortaklara Borçlar Hesabı kullanılmamalıdır.
· Şirketlerin ortaklara borçlarının bulunması diğer bir anlatımla 331. Ortaklara Borçlar Hesabının yıl sonunda alacak bakiyesi vermesi şirketin bilançosu üzerinde yapılacak mali analiz hesaplamalarında olumsuz neticeler verebilmektedir. Yeni İhale Kanununa göre ihale makamları Dönen Değerlerin kısa vadeli borçlara oranının yüksek olmasını istemektedir. Ancak Ortaklara olan kısa vadeli borçlar şirketin kısa vadeli borçlarını yükselteceğinden bu oran genellikle ( - ) çıkmaktadır. Bu olumsuz durumlarla karşılaşmamak için yapılması gereken en olumlu hareket şirketlerin sermayelerinin arttırılarak ortaklar cari hesabının çalıştırılmasını önlemektir. Ayrıca yasalarımız borçların sermayeye ilavesine olanak tanımaktadır. Bu yolla da sermaye artırımına gidilmesi mümkündür.
Tavsiyemiz, Ortaklar cari hesabının çalıştırılarak ortaktan sık sık borç alınması yerine sermaye artırımına gidilmesi ve şirketin ihtiyacı olan fonların bu yolla karşılanması şeklindedir. Ayrıca bu durumda şirketin özkaynakları’da kuvvetli olacaktır.
3. Örtülü Kazanç

Ortaklar Cari hesabı içinde yukarıda sözünü ettiğimiz örtülü kazanç hususu gündeme
gelmektedir.
Örtülü kazanç, bir ticari kuruluşun, başkalarına direkt olmayan yollar ile menfaat, kazanç sağlaması hareketidir. Örtülü kazanç dağıtımı ile ticari kuruluşun kârı azaltılmış olur.
Örtülü kazanç ile ilgili olarak mevzuatımızda olan hükümler buraya alınmıştır.
3.1. Kurumlar Vergisi Yasası

Kurumlar Vergisi Yasasının, Kabul Edilmeyen İndirimler başlıklı 15. maddesine göre "Örtülü sermaye üzerinden ödenen veya hesaplanan faizler" ve "Sermaye şirketlerince dağıtılan örtülü kazançlar"'ın kurum kazancının tespitinde indirilmesi kabul edilmemektedir.
Kurumlar Vergisi Yasasının Örtülü Kazanç başlıklı 17. maddesi, örtülü kazancı açıklamış bulunmaktadır. Kurumlar Vergisi Yasasının 17. maddesi şu şekildedir;
Madde 17- Aşağıdaki hallerde, kazanç tamamen veya kısmen örtülü olarak dağıtılmış sayılır;
1. Şirket kendi ortakları, ortaklarının ilgili bulunduğu gerçek ve tüzel kişiler, idaresi, murakebesi veya sermayesi bakımlarından vasıtalı vasıtasız olarak bağlı bulunduğu veya nüfuzu altında bulundurduğu gerçek ve tüzel kişiler ile olan münasebetlerinde emsaline göre göze çarpacak derecede yüksek veya düşük fiyat veya bedeller üzerinden yahut bedelsiz olarak alım, satım, imalat, inşaat muamelelerinde ve hizmet ilişkilerinde bulunursa;
2. Şirket 1 numaralı fıkrada yazılı kimselerle olan münasebetlerinde emsaline göre göze çarpacak derecede yüksek veya düşük bedeller üzerinden kiralama veya kiraya verme muamelelerinde bulunursa;
3. Şirket 1 numaralı fıkrada yazılı kimselerle olan münasebetlerinde emsaline göre göze çarpacak derecede yüksek veya düşük faiz ve komisyonlarla ödünç para alır veya verirse;
4. Şirket ortaklarından veya bunların eşleri ile usul ve füruundan ve 3'üncü dereceye kadar (dahil) kan ve sıhri hısımlarından şirketin idare meclisi başkan veya üyesi, müdürü veya yüksek memuru durumunda bulunanlara emsaline göre göze çarpacak derecede yüksek aylık, ikramiye, ücret verir veya benzeri ödemelerde bulunursa.
3.2.Gelir Vergisi Yasası

Gelir Vergisi Yasasının Gider Kabul Edilmeyen Ödemeler başlıklı 41. maddesi içinde örtülü kazanç ödemesi ile ilgili hükümler şunlardır. Bu ödemelerin gider olarak indirilmesi kabul edilmemektedir.
· Teşebbüs sahibi ile eşinin ve çocuklarının işletmeden çektikleri paralar veya aynen aldıkları sair değerler. (Aynen alınan değerler emsal bedel ile değerlenerek teşebbüs sahibinin çektiklerine ilave olunur)
· Teşebbüs sahibinin kendisine, eşine, küçük çocuklarına işletmeden ödenen aylıklar, ücretler, ikramiyeler, komisyonlar ve tazminatlar.
· Teşebbüs sahibinin işletmeye koyduğu sermaye için yürütülecek faizler.
· Teşebbüs sahibinin eşinin ve küçük çocuklarının işletmede cari hesap veya diğer şekillerdeki alacakları üzerinden yürütülecek faizler.
3.3. Sermaye Piyasası Yasası

Sermaye Piyasası Yasasının 15. maddesi Örtülü Kazanç ile ilgili şu hükümler getirmiştir;
"Hisse senetleri halka satılan bir anonim ortaklık; yönetim, denetim veya sermaye bakımından dolaylı veya dolaysız ilişkide bulunduğu diğer bir teşebbüs veya şahısla emsallerine göre bariz şekilde farklı fiyat, ücret ve bedel uygulamak gibi işlemlerde bulunarak yıllık kârını azaltamaz"


KAYNAK:YMM RUKNETTİN KUMKALE

Ayrıca Eğer işletmede hem 131 hesap hemde 331 hesap mevcutsa bunların birbirleriyle karşılaştırılarak mahsup edilmesi halinde ise Karar defterine karar alınarak yapılması,bu karşılaştırmada hesap bakiyelerinin durumlarına göre birbirinden yüksek olması halinde yukardaki yolların izlenmesi uygundur.Yani 131 hesap ile 331 hesap karşılaştırıldığında 131 hesabın bakiyesi yüksek ise faiz hesaplanıp Gelir yazılması ayrıca hesaplanan bu Faiz içide %18 Kdv hesaplanması gerekir.331 hesap içinse,331 hesabın bakiyesi 131 hesaptan yüksek çıkarsa burda da örtülü kazançtan söz edilecektir.


Saygılar

Ferhat